مقدمه:
طبیعت کلیت و مظهر تجلی وجود است، مقام خاص و مقدسی دارد و در آن همه چیز
در حالت نظم و تعادل قرار دارد. باغ به کمک اشکال منظم هندسی، رابطه میان
طبیعت و دنیای درونی تصور میشود. باغ مفهوم عرفانی و مذهبی طبیعت و نظم
جهانی را منعکس و مفاهیم فضاها را مطرح میکند.
باغ در طول تاریخ همواره به عنوان بخشی از استخوان بندی شهر و از مهمترین
شاخص های تعیین کننده کالبد و سیمای شهر بوده و همواره نقش هماهنگ کننده
رابطه بین انسان و طبیعت را بر عهده داشته است. سرزمین ما از روزگاری به
داشتن فضاهای سبز وسیع و باغهای مصفا شهرت داشته است از این رو شیوه های
باغ سازی آن همواره مورد توجه سایر ملل جهان قرار گرفته است.
پیشینه:
آغاز انتظام بخشی به باغ را باید در زمان هخامنشیان جستجو نمود. در باغ های
سلطنتی پاسارگاد) قرن ۶ قبل از میلاد) توجه به شبکهٔ منظم مسیر سنگفرش آب
روها میتوان ادعا نمود که شکل چهارباغ و منظم چهار قسمتی در اینجا به ظهور
رسیدهاست و در دوران پس از اسلام منشاء باغهای چهار قسمتی اسلامی بوده
است. در دوران ساسانی (۶۳۳-۲۲۴م) باغسازی گسترش فراوانی مییابد. جایگاه
والای طبیعت در تفکر زرتشت به ویژه پرستش آب موجب گردید تا علاوه بر انتظام
انسانی در باغ چشم اندازها و بستر طبیعی نیز مطرح گردد. باغ قصرهای این
دوره همانند تخت سلیمان و کاخ فیروز آباد بیستون در بستر طبیعی جذاب مانند
دریاچه و چشمه مکان یابی گردیدند.
عناصر اصلی باغ ایرانی شامل چهار عنصر هستند
( زمین ، آب ، پوشش گیاهی و فضا)
مطالب مرتبط در این زمینه
ادبیات ایران به باغ ایرانی "باغ سرا" و یا پردیس یا فردوس گفته می شده
است. واژه باغ ایرانی جدید و ترجمه پرشن گاردن است. باغ ایرانی سه ساختار و
طراحی منحصر به فرد دارد: اول در مسیر عبور جوی آب قرار دارد . دوم :
محصور است با دیوارهای بلند سوم در داخل باغ عمارت تابستانی و استخر آب
قرار دارد. این سه مشخصه باغ های ایرانی را متمایز می کند. در واقع این باغ
سراهای ایرانی را جهانگردان اروپائی که مشاهده کردند آنرا با مشخصه و نام
"پرشن گاردن" وصف کردند.باغ ایرانی یا"باغ سرای" به ساختار و طراحی منحصر
به فرد آن اشاره دارد. باغ ایرانی با تاریخ پیدایش قنات پیوند دارد اولین
باغهای ایرانی در مسیر خروجی قناتها شکل گرفته است. نمونه اینگونه باغها
را میتوان در طبس، یزد، گناباد، و بیرجند و اکثر مناطق کویری دید. یکی از
مشخصههای باغ ایرانی عبور جوی آب در داخل باغ هست که معمولاً در این باغ
سراها در وسط باغ استخر و یک عمارت و یا ساختمان تابستانی وجود داشته است.
بعضی باغها بصورت چار باغ بوده و آب را در ۴ مسیر عبور میدادهاند.[۱]
باغ ایرانی پاسارگاد را ریشهٔ معماری این باغها دانستهاند. کوروش کبیر
شخصاً دستور داده بود که باغ پاسارگاد چگونه ایجاد شود و درختها نیز به چه
شکل کاشته شوند و در واقع هندسیسازی باغ و شکل و شمایل آن از دیدگاه
کوروش به باغ ایرانی گرفته شدهاست. در دورهٔ ساسانیان نیز باغها در جلوی
کاخها و معابد شکل گرفتند و این موضوع در دورهٔ اسلامی نیز ادامه یافت.[۲]
قدیمی ترین سند تصویری که نظم باغ ایرانی را به تصویر میکشد به دوره
ساسانیان باز میگردد. در نقش برجسته طاق بستان، صحنه شکار خسرو پرویز، طرح
باغ-شکار او را در طاق بستان نشان میدهد. این نقش برجسته تا حدود زیادی
هندسه باغ و عملکرد آن را هویدا میکند.[۳]
این باغها عنوان یک ساختار کامل، بیانگر رابطهٔ تنگاتنگ میان بستر فرهنگی و
طبیعی است و نشانهای از سازگار نمودن و همسو کردن نیازهای انسان و طبیعت
است. در گذشته باغ ایرانی بروز توان نهفتهٔ محیط و ادراک پیچیدگیهای آن
بود. خالق باغ با اتکا به دانش تجربی خود فضایی را ایجاد میکرد که باعث
بقاء و پویایی بستر طبیعی میشد.[۴]
